भारतामध्ये चार वर्षांत वाढला चितां कुटुंब, 52 चिते आता उपलब्ध

17 सप्टेंबर 2022 रोजी भारताच्या वन्यजीव संरक्षणाच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा दिवस होता, जेव्हा पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी मध्य प्रदेशातील कूनो नॅशनल पार्कमध्ये नामीबियाहून आणलेले आठ चिते सोडले. त्यानंतर फेब्रुवारी 2023 आणि 2026 मध्ये दक्षिण आफ्रिका आणि बोत्सवानाहून चिते भारतात आणले गेले, ज्यामुळे संरक्षण कार्यक्रमाचा विस्तार झाला.

प्रोजेक्ट चीता फक्त प्राण्यांना स्थलांतरित करण्याची प्रक्रिया नव्हती, तर ही भारताच्या परिस्थितींमध्ये चितांच्या वर्तन, आरोग्य आणि नवीन वातावरणात जुळवून घेण्याची वैज्ञानिक परीक्षा होती. टीमने भारतीय वातावरण, हवामान आणि परभक्षी तंत्रानुसार चितांच्या आरोग्य व्यवस्थापन आणि वर्तनातील बदल समजून घेतले.

दुसऱ्या वर्षाचे पूर्ण लक्ष भारतात जन्मलेल्या पिल्लांच्या विकासावर आणि त्यांच्या जगण्यावर होते. डॉक्टर आणि ट्रॅकिंग टीमच्या देखरेखीखाली 13 पिल्लांनी एक वर्षाहून अधिक काळ यशस्वी जीवन जगले. 2025 मध्ये चितांना कूनोच्या कुंपणातून बाहेर काढून मोकळ्या जंगलात सोडले गेले, जिथे मध्य प्रदेशातील 12 जिल्ह्यांमध्ये पसरलेल्या भूभागात 24 तास त्यांचे निरीक्षण केले गेले.

चिते हळूहळू नवीन वातावरणात पूर्णपणे जुळले आणि नैसर्गिकरित्या शिकार करण्यास आणि फिरण्यास सक्षम झाले. प्रोजेक्टच्या चौथ्या वर्षी प्रजनन करणाऱ्या मादी चितांचा स्थायिक होणे आणि भारतात जन्मलेल्या दुसऱ्या पिढीच्या पिल्लांचा जगणे मोठी उपलब्धी मानली जात आहे.

चिते कूनोहून पुढे जाऊन गांधी सागर अभयारण्यात पोहोचले. भारतात चितांच्या आनुवंशिक वंशावळीला मजबूत ठेवण्यासाठी तीन आफ्रिकन देशांहून चिते आणले गेले. नामीबियाहून आणलेल्या आठ चित्यांपैकी तीन जिवंत आहेत, ज्यांच्या 22 पिल्लांच्या जन्मासह या कुटुंबाची संख्या 25 झाली आहे. दक्षिण आफ्रिकाहून आलेल्या 12 चित्यांपैकी आठ जिवंत आहेत, आणि भारतात जन्मलेल्या 10 पिल्लांसह या समूहाची एकूण संख्या 18 आहे.

फेब्रुवारी 2026 मध्ये बोत्सवानाहून आणखी नऊ चिते भारतात आणले गेले, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय चित पुनर्स्थापनेचा पाया अधिक मजबूत झाला. सध्या भारतात एकूण 52 चिते आहेत, ज्यापैकी 49 कूनो राष्ट्रीय उद्यानात आणि तीन गांधी सागर अभयारण्यात आहेत.

प्रोजेक्टचा पुढील टप्पा फक्त चिते वाचवण्यापुरता मर्यादित नाही, तर त्याचा उद्देश भारतात टिकाऊ मेटा-पॉप्युलेशन तयार करणे आहे. यासाठी चितांच्या राहण्यासाठी नवीन आणि योग्य भागांचा विस्तार केला जाईल. कूनोहून गांधी सागर आणि मध्य प्रदेश-राजस्थानच्या सीमेजवळील जंगलांना जोडणे योजनेचा महत्त्वाचा भाग आहे, ज्यामुळे चिते अडथळ्यांशिवाय मोठ्या नैसर्गिक क्षेत्रात फिरू शकतील आणि आपली लोकसंख्या वाढवू शकतील.