श्रीकृष्ण जन्माष्टमी यंदा 4 सप्टेंबरला साजरी केली जाईल

या वर्षी श्रीकृष्ण जन्माष्टमी 4 सप्टेंबरला साजरी केली जाईल. गृहस्थ आणि वैष्णव संप्रदाय दोघांसाठी जन्माष्टमीचा उपवास आणि जन्मोत्सव या दिवशी येत आहे. पंचांग गणनेनुसार अष्टमी तिथी 4 सप्टेंबरच्या पहाटे 2:25 वाजता सुरू होऊन 5 सप्टेंबरच्या रात्री 12:13 वाजेपर्यंत राहील.

काशीच्या ज्योतिषाचार्यांच्या मते जन्माष्टमी ठरवताना फक्त अष्टमी तिथी पाहणे पुरेसे नसते, तर जन्म मानल्या जाणाऱ्या मध्यरात्रीच्या वेळेत अष्टमी तिथी असणे आवश्यक आहे. याच कारणाने जन्माष्टमीचा उपवास आणि भगवान श्रीकृष्णाचा प्राकट्य उत्सव 4 सप्टेंबरला साजरा केला जाईल.

4 सप्टेंबरला दिवसाची सुरुवात हर्षण योगात होईल, जो दुपारी 3 वाजून 44 मिनिटे पर्यंत राहील. नक्षत्राची गोष्ट केली तर रात्री 11 वाजून 4 मिनिटे पर्यंत रोहिणी नक्षत्र राहील. भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्मपूजेसाठी ठरवलेल्या मध्यरात्रीच्या वेळेत मृगशिरा नक्षत्र आणि वज्र योगाचा संयोग असेल.

काशीच्या ज्योतिषाचार्य प्रोफेसर विनय पांडेय सांगतात की जन्माष्टमीची पूजा फक्त कर्मकांडापुरती मर्यादित नाही, तर यात भक्तिभावाला विशेष महत्त्व आहे. भगवान श्रीकृष्णांना बालरूपात आपल्या घरातील सदस्य आणि पुत्रासारखे मानून भक्त त्यांचा प्राकट्य उत्सव साजरा करतात. पूजेची सुरुवात गौरी-गणेश पूजन आणि कलश स्थापनेने होते. गणेशजींचे पूजन निर्विघ्नतेसाठी केले जाते, तर कलशात वरुण देवाचे आह्वान केले जाते. त्यानंतर भगवान श्रीकृष्णाच्या प्राकट्याची वाट पाहिली जाते.

देशाच्या वेगवेगळ्या भागांत जन्मोत्सव साजरा करण्याच्या विविध लोकपरंपरा आहेत. कुठे भगवानांच्या जन्माची भावना काकडीने त्यांचा प्राकट्य करून व्यक्त केली जाते, तर कुठे अंधाऱ्या खोलीत मध्यरात्री अचानक प्रकाश करून भगवानांच्या प्रकट होण्याचा भाव व्यक्त केला जातो. अनेक ठिकाणी बालगोपालाला दूध किंवा पंचामृताने आंघोळ करून जन्मोत्सव साजरा केला जातो. या परंपरांच्या मागे भक्ताची ती भावना असते ज्यात तो भगवानांना आपल्या बाळासारखे स्वीकारतो.

धार्मिक दृष्टीने भगवान श्रीकृष्णांना अजन्मा मानले गेले आहे. त्यामुळे त्यांचा जन्म सामान्य जीवासारखा नाही, तर भगवानांच्या प्राकट्य आणि अवताराच्या लीलेतून समजला जातो.

बनारस हिंदू विद्यापीठाच्या ज्योतिष विभागाशी संबंधित सुभाष यांच्या मते, जन्माष्टमीच्या दिवशी भक्तांनी शक्य तितका उपवास ठेवून भगवान श्रीकृष्णाचा संकीर्तन करावे. भगवानांच्या नावांची स्मृती आणि भजन-कीर्तन जन्माष्टमीच्या भक्ती परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे. या प्रसंगी भक्त ‘श्रीकृष्ण गोविंद हरे मुरारी, हे नाथ नारायण वासुदेवा’ आणि ‘गोविंद दामोदर माधवे’ अशा भगवानांच्या नावांचा जप करू शकतात.

भगवानांना ऋतूनुसार उपलब्ध फळे, सात्विक पदार्थ आणि इतर साहित्याचा भोग लावता येतो. अर्घ्य आणि मधुपर्क अर्पण करून जन्मोत्सव साजरा करण्याची परंपरा देखील आहे.

देशभरातील कृष्ण मंदिरांमध्ये जन्माष्टमीला विशेष सजावट केली जाते. अनेक मंदिरांमध्ये भगवान श्रीकृष्णांच्या जन्मस्थानाची स्मृती म्हणून कारागृहाची झांकी तयार केली जाते. मध्यरात्री भगवानांच्या प्राकट्याबरोबर शंख-घंटा वाजवले जातात आणि भक्त जयकारा करतात.

गृहस्थ भक्त आपल्या घरातील पूजा स्थळ मंदिरासारखे सजवून बालगोपालाच्या मूर्ती किंवा लाडू गोपालाचा श्रृंगार करतात. कुटुंबातील लोक एकत्र येऊन भगवानांचा जन्मोत्सव साजरा करतात. संतान आणि विवाह संबंधी मनोकामनांसाठीही ही पूजा केली जाते.

कान्हाच्या 5253व्या जन्मोत्सवाला खास बनवण्यासाठी मथुरा-वृंदावनच्या बाजार सजून तयार आहेत. जन्माष्टमीपूर्वी लाडू गोपालाच्या पोशाख, मुकुट आणि इतर श्रृंगार साहित्य खरेदीसाठी बाजारांत भक्तांची गर्दी वाढत आहे.

भक्त अर्ध्या रात्री सर्वप्रथम भगवान कृष्णाचा अभिषेक करतात. नंतर त्यांना सुंदर पोशाख घालून झोळ्यावर विराजमान केले जाते.